హిమాలయ మంచు శిఖరాల్లో దాదాపు అరవై ఏళ్లుగా దాగి ఉన్న ఒక రహస్యం.. ఒక ముప్పు.. ఒక రాజకీయ వివాదం… ఇవన్నీ కలిపి తరతరాలుగా చెప్పుకునేలా మారిన కథ ఇది. హిమాలయాలు ఎప్పుడూ మానవుడికి ఒక అద్భుతమే. ఆకాశాన్ని తాకే శిఖరాలు, కిలోమీటర్ల పొడవునా వ్యాపించిన మంచు గడ్డలు, ఒక క్షణంలో మారిపోయే వాతావరణం.. ఇవన్నీ కలిసి ప్రకృతి వైభవానికి నిదర్శనంగా నిలుస్తాయి. ఈ మహాపర్వతాల్లో దాగి ఉన్న అతి పెద్ద రహస్యాల్లో ఒకటి 1965లో భారత్-అమెరికా కలిసి చేసిన ఒక నిఘా ఆపరేషన్ విఫలమవడంతో మంచు కింద మాయమైన అణు పరికరం గురించినదే. చైనా అప్పట్లో మొదటిసారి అణు పరీక్షలు ప్రారంభించడంతో ప్రపంచ రాజకీయాలు తారుమారయ్యాయి. 1962 భారత–చైనా యుద్ధం అనంతరం చైనా దిశగా జరుగుతున్న అణు ప్రయోగాలు భారత భద్రతను ఎంత ప్రభావితం చేస్తాయో తెలుసుకోవడం అత్యవసరమైంది. శీతయుద్ధ కాలంలో అమెరికా కూడా చైనా అణు శక్తి విస్తరణను జాగ్రత్తగా గమనించాలనుకుంది. ఈ రెండు దేశాల ప్రయోజనాలు కలిసిపోవడంతో రహస్య నిఘా పరికరాన్ని హిమాలయాల్లో ఏర్పాటు చేసే ఆపరేషన్‌కు రూపం ఇచ్చారు. అమెరికా రూపొందించిన స్నాప్ అనే అణు శక్తి జనరేటర్‌ను నందాదేవి పర్వత శిఖరంపై అమర్చి, చైనాలో జరిగే అణు పరీక్షల వల్ల ఉత్పత్తి అయ్యే రేడియేషన్, భూకంప తరంగాలు, గాలిలో మార్పులు.. తదితర అంశాలను రికార్డు చేయాలని ప్రణాళిక రూపొందించారు. ఇది సాధారణ పరికరం కాదు.. ఇందులో ఉన్న ప్లూటోనియం కాప్సూల్స్ దాదాపు 100 సంవత్సరాలకు పైగా రేడియేషన్ విడుదల చేసే శక్తితో ఉండేవి. అంటే ఏ వాతావరణం ఎదురైనా ఆ పరికరం పనిచేయగలదు. ఈ పరికరం మాయమైపోయిందన్న విషయం నేటికీ భారీ ఆందోళన కలిగించడానికి అదే కారణం.

1965లో భారత పర్వతారోహకుల బృందం, అమెరికా CIA నిపుణులు, సైనిక సాంకేతిక నిపుణులు సంయుక్తంగా ఈ ఆపరేషన్‌ను నిర్వర్తించడానికి నందాదేవి శిఖరాన్ని లక్ష్యంగా చేసుకున్నారు. అక్కడి భౌగోళిక నిర్మాణం, చైనా అణు పరీక్షల ప్రదేశానికి దగ్గరగా ఉండటం, మంచు శిఖరాల ఎత్తు వల్ల వచ్చే ఖచ్చితమైన రీడింగ్స్ ఇవన్నీ నందాదేవిని అద్భుతమైన పరిశీలనా స్థలంగా మార్చాయి. కానీ ప్రకృతి మాత్రం ఈ ఆపరేషన్‌ను కొనసాగకుండా చేసింది. టీమ్ శిఖరానికి కొంతదూరంలో ఉన్నప్పుడు అనూహ్యంగా ఒక భారీ మంచు తుఫాను ముంచెత్తింది. పరికరం చాలా బరువుతో ఉండటం వల్ల దాన్ని వెంటనే మోస్తూ ముందుకు సాగటం ప్రమాదకరం. పర్వతారోహకులు ప్రాణాలను కాపాడుకోవాలని నిర్ణయించి, ఆ పరికరాన్ని ఒక ప్రదేశంలో తాత్కాలికంగా ఉంచి శిబిరానికి తిరిగి వెళ్లారు. మూడు రోజుల తర్వాత వారు తిరిగి వచ్చినప్పుడు ఆ పరికరం అక్కడ లేదు. మంచు పొరలు పడిపోవడం, గ్లేషియర్ కదలికలు జరగడం, బీటలు పడి పరికరం లోపలికి జారిపోవడం.. వీటిలో ఏదో ఒకటి జరిగి ఉండొచ్చని అంతా భావించారు. అప్పటి నుంచి ఆ అణు పరికరం ఎక్కడుందో, అది ఎలాంటి స్థితిలో ఉందో ఎవరూ ఖచ్చితంగా తెలియదు. దాన్ని కనుగొనేందుకు తర్వాతి సంవత్సరాల్లో ఎన్నో దఫాలు గూఢచారి దళాలు, సైనిక విభాగాలు, పర్వతారోహకులు ప్రయత్నించినా ఆపరికరం మాత్రం దొరకలేదు.

ఇక్కడ అసలు సమస్య ఆ పరికరంలో ఉన్న ప్లూటోనియం–238. ఇది అత్యంత రేడియోధార్మిక పదార్థం. దీని అర్థాయుష్షు 87 సంవత్సరాలు. ఇప్పటికీ అది సగానికి తగ్గలేదు అంటే రేడియేషన్ విడుదల అవుతూనే ఉంది. ఈ ప్లూటోనియం మంచులోనే ఎక్కడో శాశ్వతంగా పూడిపోయిందంటే ప్రమాదం తక్కువ. కానీ మంచు కరిగే శాతం ప్రతి సంవత్సరం పెరుగుతున్న విషయం దృష్టిలో పెట్టుకుంటే హిమాలయాల నీటితో రేడియేషన్ కలిసే అవకాశముంటుందని శాస్త్రవేత్తలు అంటుంటారు. ఆ నీరు నందాదేవి సమీపంలోని అలకనంద ప్రవాహంలో, అక్కడి నుంచి గంగా వరకు చేరుతుందన్నది ఆందోళనకర అంశం. ఇప్పటివరకు గంగా ప్రవాహంలో అసాధారణ రేడియేషన్ కనుగొనలేదని ప్రభుత్వ వైపు నుండి వచ్చిన వివరణలు ఉన్నప్పటికీ, అసలు పరికరం ఎక్కడుందో తెలియకపోవడంతో అనుమానాలు ఇంకా కొనసాగుతూనే ఉన్నాయి.

ఈ అంశం రాజకీయంగా కూడా తరచూ రచ్చకు కారణమవుతోంది. ప్రభుత్వాలు ఈ విషయం గురించి ఎంతవరకు నిజాన్ని వెల్లడించాయో అన్నది ఇప్పటికీ చర్చల్లో ఉంటుంది. కొంతమంది రాజకీయ నేతలు ఇది దేశానికి పెద్ద ముప్పు అని అంటుంటారు.. మరికొందరు ఈ పరికరం చాలా దృఢమైన నిర్మాణంతో ఉందని, అది పగిలిపోయే అవకాశం చాలా తక్కువని వాదిస్తారు. ఇంకా కొంతమంది అణు నిపుణులు మాత్రం గ్లేషియర్ లోపల ఉండటం వల్ల ఈ పరికరం శతాబ్దాల పాటు బయటపడకపోవచ్చని చెప్తారు. కానీ దీనిని పూర్తిగా నిర్లక్ష్యం చేయవచ్చా? అనేది మరో ప్రశ్న. హిమాలయాలు చాలా సున్నితమైన పర్యావరణ మండలం. అక్కడ జరిగే చిన్న మార్పులు కూడా భారీ ప్రభావాలు చూపగలవు. గ్లేషియర్ కదలికలు, వాతావరణ మార్పులు, మంచు కరిగే వేగం.. ఇవన్నీ అంచనాలకు అందనివి. ఈ నేపథ్యంలో ఒక పూర్తి శక్తిలో ఉన్న ప్లూటోనియం పరికరం మంచు కింద ఉన్నట్టయితే అది ఎంతకాలానికి ఎలాంటి సమస్యను కలిగిస్తుందో చెప్పడం కష్టమే.

ఈ ఆపరేషన్ చరిత్రలో మరో ఆసక్తికర కోణం ఏమిటంటే.. అమెరికా దీని గురించి అధికారిక రికార్డులను చాలా కాలం పబ్లిక్ చేయలేదు. భారత్ కూడా ఈ ఆపరేషన్‌ను రహస్యంగా నిర్వహించడంతో అనేక దశాబ్దాల పాటు ఇది పూర్తిగా ప్రజలకు తెలియలేదు. తర్వాత భారత సైన్యంలోని కొందరి డైరీలు, అమెరికా CIA డీక్లాసిఫై చేసిన పత్రాలు వెలుగులోకి రాగానే ఈ కథ బయట పడింది. అయితే ఇప్పటికీ ప్రభుత్వాల నుండి పూర్తి వివరాలు రావడం లేదు. అందుకే ఈ కథలో ఇంకా అనుమానాలు ఎక్కువగా ఉన్నాయి. పరికరం నిజంగా సురక్షితంగా ఉందా? అది పగిలిపోయిందా? అది గ్లేషియర్ లోపలే ఉందా? లేక కరిగి నదుల వైపు చేరిపోయిందా? అన్న ప్రశ్నలకు స్పష్టమైన సమాధానాలు లేవు. ఇదే ప్రజల్లో ఆసక్తిని, ఆందోళనను, రాజకీయ విమర్శలను పెంచుతోంది.

ఈ మొత్తం విషయాన్ని విపులంగా విశ్లేషిస్తే, ఇది కేవలం ఒక విఫలమైన గూఢచారి ఆపరేషన్ మాత్రమే కాదు.. ప్రకృతితో జరిగిన పోరాటం, భౌగోళిక–రాజకీయ ఒత్తిడుల ప్రతిబింబం, అణు సాంకేతికత ప్రమాదాలపై హెచ్చరిక, ఇంకా హిమాలయాల పర్యావరణ సున్నితత్వంపై ఒక బలమైన గుర్తు. ఇది పూర్తిగా ముగిసిన కథ కాదు. పరికరం బయటపడే వరకు, లేదా దాని రేడియేషన్ ప్రభావం ఎక్కడైనా కనుగొనబడే వరకు ఈ కథ కొనసాగుతూనే ఉంటుంది. అరవై ఏళ్లుగా మంచు కింద నిశ్శబ్దంగా ఉన్నా.. ఇది హిమాలయాల్లో ఇంకా నివురుగప్పిన నిప్పులా దాగివున్న రహస్యమే. భారత భద్రత, పర్యావరణ భవిష్యత్తు, అంతర్జాతీయ శక్తి సమీకరణలు.. ఇవి అన్నింటినీ కలిపి మానవ చరిత్రలో ఇది అరుదైన అధ్యాయంగా చెప్పుకోవచ్చు.